X11

X11 (het X Window System) is het klassieke grafische fundament van Unix en Linux, in gebruik sinds 1984. Veertig jaar lang tekende vrijwel elke Linux-desktop zijn vensters via X; inmiddels neemt Wayland die rol over.

Client-server, opvallend genoeg omgekeerd

X11 werkt met een X-server (beheert scherm, toetsenbord en muis) waarmee applicaties als clients verbinden. De server draait op de machine waar jíj zit — ook als het programma elders draait. Die netwerktransparantie is de beroemdste troef:

ssh -X server.example.com
firefox &        # draait op de server, venster verschijnt lokaal

De referentie-implementatie is X.Org; window managers en desktopomgevingen bouwen daar bovenop.

Waarom het wordt uitgefaseerd

  • Beveiliging — alle X-clients kunnen elkaars invoer meelezen en vensters vastleggen; isolatie was in 1984 geen ontwerpdoel
  • Complexiteit — decennia aan protocol-uitbreidingen maken de codebase moeilijk te onderhouden
  • Beeldkwaliteit — tearing en haperingen zijn structureel lastig op te lossen

Toch blijft X11 relevant: sommige toepassingen, drivers en remote-desktop-opzetten leunen er nog op, en XWayland houdt oude X-programma's werkend onder Wayland.

Zie ook

  • wayland — de opvolger
  • desktop-omgeving — draait op X11 of Wayland
  • ssh — X11-forwarding met ssh -X
  • tty — de tekstuele laag onder de grafische
linuxsoftware